Vào khoảng thế kỷ IX–XI, giữa thời kỳ Viking, những thanh kiếm mang dòng chữ +VLFBERH+T hoặc những biến thể tương tự xuất hiện tại nhiều địa điểm ở Bắc Âu. Chúng được gọi chung là kiếm Ulfberht, một trong những loại vũ khí nổi tiếng nhất thời Trung cổ. Điều đặc biệt là cái tên này không chỉ xuất hiện trên một vài thanh kiếm riêng lẻ mà đã được tìm thấy trên hàng trăm hiện vật khảo cổ, cho thấy đây có thể là sản phẩm của một hệ thống chế tác có quy mô và danh tiếng đáng kể.
Khác với nhiều thanh kiếm đương thời được rèn từ sắt có chất lượng không đồng đều, một số kiếm Ulfberht sở hữu lưỡi thép có hàm lượng carbon cao, cấu trúc kim loại tương đối đồng nhất và độ bền đáng chú ý. Những đặc tính này giúp lưỡi kiếm có thể đạt độ cứng tốt mà vẫn duy trì khả năng chịu lực. Trong bối cảnh công nghệ luyện kim châu Âu thời đó còn nhiều hạn chế, đây thực sự là một thành tựu đáng chú ý.
Những thanh kiếm mang dấu khắc Ulfberht được trưng bày trong bảo tàng. Ảnh: History.com.
Điều khiến Ulfberht trở nên bí ẩn là nguồn gốc của loại thép được sử dụng. Một số nghiên cứu luyện kim cho thấy những thanh kiếm chất lượng cao thuộc nhóm này được chế tác từ thép nấu trong nồi nấu kim loại (crucible steel), một kỹ thuật tiên tiến từng phát triển tại Ấn Độ và Trung Á. Loại thép này có hàm lượng carbon cao, đòi hỏi kỹ thuật kiểm soát nhiệt độ và quá trình chế tác phức tạp. Một giả thuyết cho rằng nguyên liệu thép có thể đã được vận chuyển qua các mạng lưới thương mại nối vùng Baltic với Trung Á và Trung Đông.
Tuy nhiên, không phải mọi thanh kiếm mang tên Ulfberht đều có chất lượng như nhau. Các phân tích cho thấy có những thanh được chế tác từ thép tốt, nhưng cũng tồn tại những hiện vật có chất lượng thấp hơn đáng kể. Điều này dẫn đến giả thuyết rằng danh tiếng Ulfberht đã bị những thợ rèn khác lợi dụng, tương tự việc làm giả thương hiệu trong thế giới hiện đại. Một số thanh kiếm thậm chí có chữ khắc sai lệch hoặc biến thể bất thường.
Một thanh kiếm Ulfberht có niên đại khoảng năm 950. Ảnh: Christie's.
Bản thân cái tên Ulfberht cũng là một câu đố lịch sử. Các nhà nghiên cứu từng cho rằng đây có thể là tên của một thợ rèn tài năng. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây nghiêng về khả năng Ulfberht là tên một người đứng đầu hoặc giám sát hoạt động sản xuất kiếm tại một xưởng chế tác lớn, có thể liên quan đến giới tu sĩ hoặc tổ chức tôn giáo trong Đế chế Frank. Nhiều bằng chứng khảo cổ cũng gợi ý rằng những thanh kiếm này được sản xuất tại khu vực Frankish ở Tây Âu rồi theo các tuyến thương mại, chiến lợi phẩm hoặc tiền chuộc đến Scandinavia.
Một điều thú vị là những thanh kiếm Ulfberht không chỉ phản ánh trình độ quân sự của người Viking mà còn cho thấy châu Âu thời Trung cổ không hề tách biệt với các trung tâm công nghệ ở phương Đông. Những tuyến giao thương đường dài đã đưa nguyên liệu, kỹ thuật và tri thức luyện kim vượt qua hàng nghìn kilomet. Vì thế, một thanh kiếm được tìm thấy trong ngôi mộ chiến binh Bắc Âu có thể mang trong mình dấu vết của những mạng lưới trao đổi rộng lớn nối liền nhiều nền văn minh.
Cho đến nay, Ulfberht vẫn là một trong những hiện vật hấp dẫn nhất của khảo cổ học thời Viking. Nó không đơn thuần là vũ khí của những chiến binh từng gieo rắc nỗi kinh hoàng trên khắp châu Âu, mà còn là bằng chứng cho thấy kỹ thuật luyện kim, thương mại và tổ chức sản xuất thời Trung cổ phức tạp hơn nhiều so với hình dung thông thường.
