Ở thời điểm phụ nữ Việt Nam còn rất ít cơ hội theo đuổi con đường học vấn cao, Henriette Bùi Quang Chiêu đã sang Pháp học y khoa, trở thành nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam. Không chỉ gây dấu ấn bởi thành tích học tập, bà còn nổi tiếng với cá tính mạnh mẽ, từng đấu tranh đòi quyền bình đẳng cho bác sĩ Việt và kiên quyết mặc áo dài khi làm việc giữa môi trường y tế thuộc địa.
Mẹ mất vì bệnh lao, anh trai truyền cảm hứng theo nghề y
Henriette Bùi Quang Chiêu sinh ngày 8/9/1906 tại Hà Nội, lớn lên ở Sài Gòn trong một gia đình giàu có và có vị thế xã hội. Cha bà là Bùi Quang Chiêu, một kỹ sư canh nông và chính khách có tiếng ở Nam Kỳ thời Pháp thuộc. Bà là con gái thứ trong gia đình.
Ngay từ nhỏ, Henriette đã bộc lộ tư chất thông minh. Năm 9 tuổi, bà thi vượt cấp, đỗ bằng Certificat d'Études sớm 2 năm và theo học tại Collège des Jeunes Filles, tức Trường Trung học Gia Long trước đây, nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai (TP.HCM).
Năm 15 tuổi, theo nguyện vọng của mình, bà được cha đưa sang Pháp du học. Henriette nhanh chóng chứng tỏ khả năng học tập nổi bật. Ngoài tiếng Việt, tiếng Pháp và tiếng Trung, bà còn thông thạo tiếng Anh, Tây Ban Nha, Ý cùng những cổ ngữ như Latin và Hy Lạp.
Tuy nhiên, con đường đến với ngành y của Henriette không chỉ xuất phát từ niềm yêu thích học tập. Một biến cố gia đình đã để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời bà: mẹ bà qua đời vì bệnh lao phổi. Bản thân Henriette cũng từng mắc bệnh đau mắt, phải gián đoạn một năm học.
Bên cạnh nỗi đau mất mẹ, sự quý mến và ngưỡng mộ người anh ruột Louis Bùi Quang Chiêu, một bác sĩ chuyên về bệnh lao nổi tiếng tại Sài Gòn, đã góp phần thôi thúc bà quyết tâm theo đuổi ngành y.
Năm 1926, Henriette tốt nghiệp trung học tại Lycée Fenelon ở Paris. Sau đó, bà theo học Đại học Y khoa Paris, lựa chọn một con đường không hề dễ dàng đối với phụ nữ, đặc biệt là một nữ sinh người Việt trong xã hội đương thời. Việc một phụ nữ Việt Nam xuất hiện tại giảng đường y khoa danh tiếng của Pháp đã trở thành sự kiện đặc biệt. Trong thời gian học tập, bà còn có cơ hội gặp gỡ, làm quen với nhà bác học Marie Curie và nhà sử học Charles Seignobos.
Nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam, từng muốn nghiên cứu thụ tinh nhân tạo
Năm 1932, Henriette hoàn thành chương trình đại học. Sau thời gian thực tập, bà trở thành người phụ nữ Việt Nam đầu tiên lấy bằng bác sĩ y khoa tại Pháp, được ghi nhận là nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam.
Một chi tiết đáng chú ý trong quá trình học tập của Henriette là đề tài luận án mà bà từng lựa chọn: thụ tinh nhân tạo cho những người hiếm muộn. Ở thời điểm đó, đây là một hướng nghiên cứu quá mới mẻ, gây nhiều tranh luận. Bà được các giáo sư khuyên chuyển sang một đề tài truyền thống và ít gây tranh cãi hơn. Cuối cùng, luận án của Henriette đạt loại xuất sắc, được hội đồng giám khảo khen ngợi và trao huy chương vào năm 1934.
Năm 1935, bà trở về Việt Nam, nhận chức Trưởng khoa Hộ sinh tại Bệnh viện Chợ Lớn. Bà trở thành người phụ nữ Việt Nam đầu tiên đảm nhận trách nhiệm chuyên môn quan trọng trong hệ thống bệnh viện thuộc địa thời bấy giờ. Đây cũng là giai đoạn Henriette thể hiện rõ cá tính mạnh mẽ. Trong môi trường y tế có sự phân biệt đối xử giữa người Pháp và người bản xứ, bà kiên quyết đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của các bác sĩ Việt Nam cũng như bệnh nhân người Việt.
Một câu chuyện thường được nhắc lại về bà là việc kiên quyết mặc áo dài khi đi làm. Từng có giám đốc bệnh viện người Pháp yêu cầu bà mặc váy Tây để được đồng nghiệp tôn trọng và không bị nhầm là một bà đỡ. Henriette không chấp nhận thay đổi trang phục chỉ để chứng minh vị thế của mình. Bà vẫn mặc áo dài, tự tin làm việc bằng năng lực chuyên môn.
Hơn 40 năm hành nghề, tình nguyện chữa bệnh không nhận lương
Trong suốt 44 năm theo nghề y, Henriette Bùi Quang Chiêu làm việc cả ở Việt Nam và Pháp, chủ yếu trong lĩnh vực sản khoa và chăm sóc sức khỏe phụ nữ, trẻ em.
Không dừng lại ở những kiến thức được đào tạo tại Pháp, bà luôn chủ động tìm hiểu thêm các phương pháp điều trị. Năm 1957, Henriette sang Nhật Bản học châm cứu với mong muốn ứng dụng thêm phương pháp này trong lĩnh vực sản khoa, hỗ trợ những mặt mà Tây y còn hạn chế.
Năm 1961, bà sang Pháp sinh sống và mở phòng khám riêng. Dù ở nước ngoài, bà vẫn dành nhiều sự quan tâm cho quê hương. Theo những tư liệu về cuộc đời bà, Henriette từng tham gia khám chữa bệnh cho người dân bị tai nạn trong chiến tranh, kể cả tại những vùng giải phóng.
Năm 1970, bà trở về Việt Nam, tình nguyện phục vụ không nhận lương trong lĩnh vực hộ sản và nhi khoa tại Bệnh viện Phú Thọ. Một năm sau, bà quay lại Pháp và tiếp tục hành nghề đến năm 1976.
Không chỉ làm công việc khám chữa bệnh, Henriette còn từng mở các lớp huấn luyện nữ hộ sinh, góp phần đào tạo nhân lực cho lĩnh vực chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em.
Hiến biệt thự riêng làm cơ sở đào tạo y khoa
Một trong những đóng góp đặc biệt của Henriette Bùi Quang Chiêu cho nền y học Việt Nam là việc hiến tặng căn biệt thự tư gia tại số 28 đường Testard, nay là đường Võ Văn Tần (TP.HCM), làm cơ sở cho Trường Y khoa Đại học đường Sài Gòn, tiền thân của Trường Đại học Y Dược TP.HCM.
Trước đó, căn biệt thự này từng được bà sử dụng làm cơ sở khám chữa bệnh sản phụ khoa. Việc hiến tặng tài sản riêng không chỉ thể hiện sự hào phóng mà còn cho thấy mong muốn đóng góp lâu dài của bà đối với công tác đào tạo nhân lực y tế. Địa điểm này hiện nằm trong khuôn viên Bảo tàng Chứng tích chiến tranh tại TP.HCM.
Ngày 27/4/2012, Henriette Bùi Quang Chiêu qua đời tại Paris, hưởng thọ 106 tuổi. Theo di nguyện, tro cốt của bà được đưa về Việt Nam, một phần lưu tại khu mộ dòng tộc Bùi Quang ở Bến Tre, phần còn lại được hợp táng cùng người chồng thứ hai là ông Nguyễn Ngọc Bích.
Hơn một thế kỷ sau khi Henriette bước chân vào giảng đường y khoa Paris, bà vẫn được nhớ đến như một trong những người phụ nữ tiên phong của nền y học Việt Nam. Từ nỗi đau mất mẹ, sự ngưỡng mộ người anh trai đến quyết tâm theo đuổi nghề y, cuộc đời bà là hành trình dài gắn với việc học tập, chữa bệnh và cống hiến cho cộng đồng.
(Ảnh: Internet)
